AİHS Denetim Sistemi
1950′de imzalanıp 1953′te yürürlüğe giren AİHS, 11. Protokol’ün yürürlüğe girdiği Kasım 1998′e kadar 45 yıl boyunca, üç organın görev yaptığı bir denetim sistemine sahipti. Bu sistem, insan hakları ihlallerine ilişkin iddiaların hem devletler tarafından (devlet başvurusu yoluyla), hem de bireyler tarafından (bireysel başvuru yoluyla) Sözleşme organlarının denetimine sunulabilmesine dayanıyordu. Sözleşme uyarınca ilk başvuru yeri, yarıyargısal bir organ olan Avrupa insan Hakları Komisyonu (AİHK) idi. AİHK bir devletin sözleşmede güvence altına alınan hak ve özgürlükleri çiğnediği iddiasını önce kabul edilebilirlik açısından inceliyor, kabul edilebilirlik kararı verirse esastan incelemeye geçiyordu. Bu sırada başvuruda bulunan tarafla, ilgili devlet arasında “dostça çözüm” olarak anılan bir uzlaşma sağlamaya çalışıyor, bu uzlaşma sağlanırsa süreç sona eriyordu. Dostça çözüm sağlanamaması durumunda AİHK iddiaların esasına ilişkin bir rapor hazırlıyordu. Raporda, Sözleşmenin ilgili devlet tarafından ihlal edilip edilmediğine ilişkin AİHK değerlendirmesi yer alıyordu.
Bunun ardından başvuru iki yoldan birini izliyordu: AİHK ya da ilgili devlet tarafından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) götürülmesi durumunda, AİHM ilgili devletin Sözleşmeyi çiğneyip çiğnemediğine ilişkin nihai bir karar veriyordu. Uluslararası bir mahkeme olarak AİHM’ nin kararları bağlayıcı idi. Başvurunun AİHM’ye götürül(e)memesi durumunda, konu siyasi bir organ olan Bakanlar Komitesi tarafından değerlendirilip sonuçlandırılıyordu. Denetim sisteminin en önemli özelliği, seçimlik niteliğiydi. Bir devlet AİHK’nin bireysel başvuruları kabul etme yetkisini tanımamış ise. Komisyon bu devlete ilişkin bireysel başvuruları inceleyemiyordu. Bunun gibi, AİHM’nin yargılama yetkisi de seçimlik idi, bir devletin Mahkeme tarafından yargılanabilmesi, bunu bir bildirimle kabul etmiş olmasına bağlıydı. Dolayısıyla, bu bildirimleri yapmamış olan bir devlete karşı denetim sistemi içinde açık olan tek yol, devlet başvurusu yoluydu, bu da Bakanlar Komitesinde sonuçlanıyordu.
(G. Alpkaya)